Ayni Yardım Nedir? Nasıl Alınır? Avantajları ve Türleri Nelerdir?

Ayni yardım, bir kişiye veya kuruma nakit para yerine mal veya hizmet olarak sağlanan ekonomik destek türüdür. İş dünyasında çalışan yan hakları kapsamında, sosyal politikalarda ise ihtiyaç sahiplerini desteklemek amacıyla sıkça başvurulan ayni yardım, paranın kendisini değil, paranın satın alabileceği somut değerleri ifade eder. İşletmelerin çalışan motivasyonunu artırmak için başvurduğu bu yöntem, aynı zamanda sosyal yardımlaşma vakıfları aracılığıyla toplumsal dayanışmanın da önemli bir parçasıdır. 

Nakit akışı içermeyen bu işlemlerde stok çıkışlarının yapılması, maliyetlerin giderleştirilmesi ve vergisel süreçlerin doğru takip edilmesi gibi operasyonel adımların hatasız yönetilmesi oldukça önemlidir, ayni yardım gibi giderlerin muhasebeleştirilmesinde Uyumsoft Ön Muhasebe Programı ile süreçlerinizi kolaylaştırabilirsiniz. Bu içeriğimizde “ayni yardım ne demek, ayni yardım türleri nelerdir, avantajları neler” gibi sorulara yanıt verdik.

Ayni Yardım Nedir?

Ayni yardım, herhangi bir ödemenin nakit para akışı olmaksızın, fiziksel bir ürün, eşya veya hizmet şeklinde yapılmasıdır. Kavramın kökenine inildiğinde, hukuki ve ticari literatürde ayni ne demek sorusu, "mala ilişkin, eşyaya dair veya nakit olmayan" şeklinde yanıtlanır. İşverenler açısından bakıldığında maaş bordrosuna yansıyan ancak çalışanın eline nakit olarak geçmeyen bu yardımlar, belirli şartlar altında vergi avantajları da yaratmaktadır.

Ayni Yardım Türleri Nelerdir?

Ayni yardım türleri, yardımın yapıldığı amaca, sektöre ve ihtiyacın niteliğine göre oldukça geniş bir yelpazeye yayılır. Temelde bireyin yaşam kalitesini artırmaya veya temel ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olan bu yardımlar, iş hayatında yan haklar olarak da nitelendirilir. En sık karşılaşılan türler şunlardır:

• Gıda ve Erzak Yardımı: Ramazan paketleri, market çekleri veya iş yerinde verilen yemek hizmetleri bu kapsama girer.

• Giyim Yardımı: İş kıyafetleri, üniformalar veya bayramlarda verilen giysi destekleridir.

• Yakacak ve Enerji Yardımı: Kış aylarında kömür, odun veya doğalgaz faturası desteği şeklinde sağlanır.

• Ulaşım ve Servis Yardımı: Çalışanların işe geliş gidişlerini sağlayan servis hizmeti veya toplu taşıma kartlarıdır.

• Barınma Yardımı: Lojman tahsisi veya kira desteği gibi konut ihtiyaçlarına yönelik yardımlardır.

• Eğitim ve Kırtasiye Yardımı: Çalışanların çocuklarına veya ihtiyaç sahibi öğrencilere kitap, defter, tablet gibi malzemelerin verilmesidir.

Bu çeşitlilik, ayni yardım uygulamalarının esnek yapısını ve farklı ihtiyaçlara cevap verebilme kabiliyetini gösterir.

Ayni Yardım ve Nakdi Yardım Arasındaki Farklar Nelerdir?

Ayni yardım ile nakdi yardım arasındaki temel fark, desteğin alıcıya ulaştırılma biçimidir. Nakdi yardım, desteğin Türk Lirası veya döviz cinsinden, banka yoluyla ya da elden "para" olarak verilmesidir. Nakdi yardımda alıcı, eline geçen parayı dilediği ihtiyacı için harcama özgürlüğüne sahiptir. Buna karşılık ayni yardım, belirli bir mal veya hizmetle sınırlandırılmıştır; örneğin kömür yardımı alan bir kişi bu yardımı sadece ısınma amacıyla kullanabilir. Muhasebe ve vergi mevzuatı açısından da iki yardım türü arasında önemli farklar bulunur; nakdi yardımlar genellikle doğrudan ücret gibi vergilendirilirken, ayni yardım kalemleri belirli istisnalara ve muafiyetlere tabi olabilir.

Ayni Yardımın Avantajları Nelerdir?

Ayni yardım sağlamak, hem yardımı yapan kurum veya işveren için hem de yardımı alan kişi için çok boyutlu avantajlar sunar. İşverenler açısından bu yardımlar, nakit akışını zorlamadan çalışan motivasyonunu artırmanın etkili bir yoludur. Toplu alımlarda maliyetlerin düşürülmesi, şirketin bütçesini daha verimli kullanmasını sağlar. Çalışanlar veya ihtiyaç sahipleri açısından ise ayni yardım, temel bir ihtiyacın doğrudan karşılanması anlamına gelir ve bu da bütçe planlamasında büyük bir rahatlama yaratır. Özellikle enflasyonist ortamlarda, ürün olarak yapılan yardımlar, paranın zamanla değer kaybetmesi riskine karşı alıcıyı korur.

Ayni Yardımın Vergisel Avantajları

Ayni yardım uygulamaları, Türk Vergi Sistemi içerisinde işverenleri teşvik edici bazı düzenlemelere sahiptir. İşveren tarafından çalışanlara sağlanan bazı menfaatler, nakit olarak ödenmediği sürece Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) prim matrahından ve Gelir Vergisinden kısmen veya tamamen istisna tutulabilir. Bu durum, işverenin üzerindeki vergi yükünü hafifletirken, çalışanın brüt maliyetini optimize etmeye yardımcı olur. Ancak bu avantajlardan yararlanabilmek için yardımların mevzuata uygun şekilde faturalandırılması ve muhasebeleştirilmesi şarttır.

Hangi Tür Ayni Yardımlar Gelir Vergisinden Muaftır?

Gelir vergisinden muaf olan ayni yardım kalemleri, kanunla belirlenmiş sınırlar ve şartlar dahilinde uygulanır. Gelir Vergisi Kanunu'na göre; iş yerinde veya müştemilatında çalışanlara verilen yemek, işçilerin topluca işe gidip gelmelerini sağlayan servis hizmeti, maden veya fabrika gibi yerlerde verilmesi zorunlu olan iş elbiseleri gelir vergisinden istisna tutulan başlıca kalemlerdir. Ayrıca, 2023 yılında yapılan düzenlemelerle elektrik ve doğalgaz giderleri için çalışanlara yapılan ödemelerin (belirli bir tutara kadar) vergiden istisna tutulması gibi geçici veya kalıcı teşvikler de zaman zaman yürürlüğe girmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken husus, yardımın nakit olarak değil, hizmet veya mal olarak (örneğin yemek kartı veya servis aracı) sağlanması gerekliliğidir. Vergi usulleriyle ilgili daha fazla bilgi için “Vergi Nedir? Türleri Nelerdir?” yazımıza göz atabilirsiniz.

Ayni Yardım Nasıl Alınır?

Ayni yardım almak için izlenecek yol, yardımın kaynağına göre değişiklik gösterir. Sosyal yardımlar kapsamında devletten veya belediyelerden destek almak isteyen bireylerin, e-Devlet üzerinden veya Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarına bizzat başvurarak gelir durumlarını belgelemeleri gerekir. İş dünyasında ise çalışanlar, şirketlerinin İnsan Kaynakları departmanlarının belirlediği yan haklar politikası çerçevesinde bu yardımlardan yararlanır. Sendikalı iş yerlerinde ayni yardım süreçleri genellikle toplu iş sözleşmeleri ile belirlenir ve çalışanların herhangi bir ek başvuru yapmasına gerek kalmadan hakları tanımlanır.

Ayni Yardım Kime Verilir?

Ayni yardım, temel olarak iki ana gruba verilir: ekonomik desteğe ihtiyaç duyan dar gelirli vatandaşlar ve bir iş akdine bağlı olarak çalışan personeller. Sosyal devlet ilkesi gereği, geliri asgari yaşam standartlarının altında olan aileler, afetzedeler, engelli bireyler ve öğrenciler kamu kurumları veya STK'lar aracılığıyla bu yardımlara ulaşabilir. Özel sektörde ise performans ödülü, bayram desteği veya sosyal hak olarak tüm çalışanlara ya da belirli kriterleri sağlayan personele ayni yardım yapılabilir.

Ayni Yardım Zorunlu mu?

İş hukukuna göre ayni yardım yapmak, kural olarak işverenin inisiyatifinde olan bir uygulamadır ve yasal bir zorunluluk taşımaz. İş Kanunu, ücretin nakit olarak ödenmesini esas alır. Ancak, eğer işveren ile çalışan arasında imzalanan iş sözleşmesinde veya iş yerindeki toplu iş sözleşmesinde erzak, yakacak, giyim gibi yardımların yapılacağı hüküm altına alınmışsa, bu durumda ayni yardım zorunlu hale gelir. Sözleşmede yer almasına rağmen yapılmayan yardımlar, çalışan için haklı fesih sebebi doğurabilir.

Ayni Yardım Nasıl Yapılır?

Kurumlar veya bireyler tarafından ayni yardım, ihtiyaç duyulan malzemelerin tedarik edilmesi, depolanması ve lojistik süreçlerinin yönetilmesiyle gerçekleştirilir. İşverenler genellikle anlaşmalı oldukları tedarikçilerden toplu ürün satın alarak veya çalışanlara belirli marketlerde geçerli alışveriş çekleri dağıtarak bu süreci yönetir. Dijitalleşmeyle birlikte fiziksel koli taşıma devri kapanmaya başlamış, bunun yerini dijital kodlar ve bakiyeler almıştır. Bu yöntem, hem lojistik maliyetlerini düşürür hem de çalışana ihtiyacı olan ürünü seçme özgürlüğü tanır.

Kâr Amacı Gütmeyen Kuruluşlara Bağışlar

Sivil toplum kuruluşlarına (STK) yapılan destekler, nakdi olabileceği gibi malzeme bağışı şeklinde de gerçekleşebilir ve bu duruma ayni bağış adı verilir. Şirketler veya bireyler, gıda bankalarına, yardım derneklerine veya eğitim vakıflarına envanterlerindeki malları bağışlayabilirler. Kurumlar Vergisi Kanunu'na göre, kamu yararına çalışan derneklere ve vergi muafiyeti tanınan vakıflara makbuz karşılığında yapılan ayni bağış ve yardımların belirli bir kısmı, vergi matrahından indirilebilir. Bu süreçte, bağışlanan malın bedelinin faturalandırılması ve resmi kayıt altına alınması yasal bir zorunluluktur.

Ayni Yardım Bordroda Nasıl Gösterilir?

Çalışanlara sunulan ayni yardım, kural olarak, çalışana sağlanan mal ve menfaatlerin para ile temsil edilen tutarı, çalışanın brüt ücretine dahil edilir. Ancak yardımın türüne göre (yemek, yol vb.) SGK ve Damga Vergisi istisnaları uygulanabilir. Bordroda ayni yardım kalemi, net ödenen ücretin üzerine eklenip, gerekli vergiler hesaplandıktan sonra brütleştirilir; fakat çalışana nakit olarak ödenmediği için "kesintiler" bölümünde tekrar düşülerek net ele geçen rakamın değişmemesi (sadece vergi yükünün hesaplanması) sağlanır. Bordro işlemleriyle ilgili detaylı bilgiye “Bordro Uygulamaları” yazımızda görebilirsiniz.

Ayni Yardım Bordro Örneği

Ayni yardım bordro örneğinde hesaplama yapılırken, verilen malın KDV dahil piyasa fiyatı esas alınır. Örneğin, bir çalışana 1000 TL değerinde bir erzak kolisi verildiğini varsayalım. Bu tutar, çalışanın o ayki kazancına ek bir menfaat olarak eklenir. Eğer bu yardım türü için yasada belirtilen bir istisna yoksa, 1000 TL üzerinden Gelir Vergisi ve Damga Vergisi hesaplanır. Bu hesaplama, çalışanın kümülatif vergi dilimine göre değişiklik gösterebilir. Muhasebe departmanlarının bu hesaplamaları yaparken güncel istisna tutarlarını ve muafiyet oranlarını dikkate alması kritik önem taşır.

İşletmelerde ayni yardım gibi yan hakların yönetimi, personel memnuniyetini artıran stratejik bir hamle olmakla birlikte, arka planda karmaşık bir muhasebe ve bordro sürecini beraberinde getirir. Hatalı hesaplamalar, vergi cezalarıyla karşılaşılmasına veya personel hak edişlerinde yanlışlıklara yol açabilir. Bu nedenle, tüm bu süreçlerin mevzuata tam uyumlu, hatasız ve pratik bir şekilde yürütülmesi gerekir. Uyumsoft'un geliştirdiği ön muhasebe ve e-dönüşüm çözümleri, işletmelerin finansal süreçlerini dijitalleştirerek bu tür karmaşık hesaplamaları kolaylaştırır ve yasal uyumluluğu garanti altına alır.