Serbest Meslek Makbuzu ve Fatura Arasındaki Farklar Nelerdir?

Serbest meslek makbuzu ve fatura arasındaki en temel fark; makbuzun kişisel emek ve bilgiye dayalı hizmetlerde tahsilat esasına, faturanın ise ticari faaliyetlerde tahakkuk esasına dayanmasıdır. Yani makbuz para tahsil edildiğinde, fatura ise iş yapıldığında düzenlenir. Ticari hayatın yoğun temposunda bu kavramlar sıkça karıştırılsa da, Vergi Usul Kanunu’na göre her iki belge farklı sorumluluklar taşır. 

İster serbest meslek erbabı olarak Uyumsoft e-SMM ile makbuz süreçlerinizi yönetin, ister ticari bir işletme olarak Uyumsoft e-Fatura altyapısını kullanın; doğru belgeyi doğru zamanda düzenlemek işletmenizin mali sağlığı için kritiktir. Bu yazımızda, vergi mükelleflerinin en çok merak ettiği serbest meslek makbuzu fatura farkları konusunu, yasal gereklilikleri ve bu süreçleri dijital ortamda nasıl kolayca yönetebileceğinizi tüm detaylarıyla ele alıyoruz.

Serbest Meslek Makbuzu Nedir?

Serbest meslek makbuzu; sermayeden ziyade şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye dayanan ve ticari mahiyette olmayan işleri yapan serbest meslek erbaplarının, yaptıkları iş karşılığında düzenlemek zorunda oldukları ve fatura hükmünde olan evraktır.

Serbest meslek makbuzunu doktorlar, diş hekimleri, veterinerler, mimarlar, mühendisler, avukatlar, mali müşavirler, yazarlar, tercümanlar ve sanatçılar gibi kendi nam ve hesabına çalışan profesyoneller bu belgeyi düzenler. Bu noktada serbest meslek makbuzu düzenleme işlemi, yapılan hizmetin karşılığının alındığı anda gerçekleştirilmelidir. Serbest meslek makbuzu fatura farkları içerisindeki en belirleyici unsur, makbuzun "tahsilat" ile, faturanın ise "tahakkuk" ile ilişkili olmasıdır.

Serbest meslek makbuzu düzenlenirken brüt ücret üzerinden Gelir Vergisi Stopajı (%20) ve Katma Değer Vergisi (%20 veya hizmet türüne göre değişen oranlarda) hesaplanır. Stopaj, hizmeti alan tarafın (eğer vergi mükellefi ise) devlete ödediği vergidir. Bu durum serbest meslek makbuzu muhasebe kaydı yapılırken faturadan ayrışan en önemli teknik detaydır. e-SMM hakkında daha fazla detaya ulaşmak için “e-Serbest Meslek Makbuzu Hakkında Bilmeniz Gerekenler” başlıklı blog içeriğimize göz atabilirsiniz.

Fatura Nedir?

Fatura, satılan emtia veya yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı tutarı göstermek üzere, emtiayı satan veya işi yapan tüccar tarafından müşteriye verilen ticari bir vesikadır. Serbest meslek makbuzu ve fatura karşılaştırmasında fatura, ticari kazanç elde eden işletmeler (şirketler, tacirler) tarafından kullanılır. Faturada esas olan "tahakkuk" ilkesidir; yani mal teslim edildiğinde veya hizmet tamamlandığında, ödeme henüz alınmamış olsa bile fatura düzenlenmesi zorunludur.

Serbest meslek makbuzu fatura arasındaki farklar incelendiğinde, faturanın ticari bir alım-satım işlemini belgelediği, serbest meslek makbuzunun ise mesleki bir faaliyeti belgelediği görülür. Fatura düzenleyen mükellefler genellikle kurumlar vergisi veya ticari gelir vergisi mükellefidir. Faturada stopaj kesintisi istisnai durumlar (tevkifatlı fatura vb.) hariç standart bir uygulama değildir, ancak serbest meslek makbuzunda stopaj (gelir vergisi kesintisi) kuraldır.

Serbest Meslek Makbuzu Fatura Yerine Geçer mi?

Serbest meslek makbuzu fatura yerine geçer ancak bu, belgenin türünün keyfi olarak seçilebileceği anlamına gelmez. Serbest meslek makbuzu, Vergi Usul Kanunu'na göre fatura yerine geçen belgelerden biridir ve vergisel ispat açısından fatura ile aynı hukuki güce sahiptir. Mükellefin vergi statüsü neyi gerektiriyorsa (Serbest Meslek Kazancı mı, Ticari Kazanç mı) o belge düzenlenmelidir.

Serbest meslek erbabı fatura kesebilir mi sorusu ise genellikle "hayır" olarak yanıtlanır. Serbest meslek erbabı, mesleki faaliyeti için makbuz kesmek zorundadır. Ancak, serbest meslek erbabı mesleki faaliyetinin dışında ticari bir organizasyon kurarak mal alım satımı yapıyorsa, bu ticari faaliyeti için ayrıca fatura bastırması veya e-fatura kullanması ve fatura kesmesi gerekir.

Örneğin, bir mali müşavirin danışmanlık hizmeti için serbest meslek makbuzu düzenleme zorunluluğu varken, ofisinde kullandığı eski bilgisayarları bir firmaya satması durumunda bu işlem için fatura benzeri bir belge (Gider Pusulası vb. veya ticari işletmesi varsa fatura) gündeme gelebilir. Ancak ana kural, mesleki faaliyet için makbuzdur.

Fatura Kesmenin Serbest Meslek Makbuzu Kesmeye Göre Avantaj ve Dezavantajları

Serbest meslek makbuzu fatura arasındaki farklar, özellikle nakit akışı ve vergi ödemeleri konusunda avantaj ve dezavantajlar yaratabilir. İşte görseldeki tablomuz ve tablonun kapsamadığı diğer kritik farklar:

Yukarıdaki tablo dışında diğer Serbest Meslek Makbuz ve Fatura arasındaki fark listesi aşağıdaki gibidir:

• Tahsilat ve KDV Ödemesi:

Serbest Meslek Makbuzu kesilirken tahsilat esası geçerlidir. Makbuz, para tahsil edildiğinde kesilir. Ancak KDV kanunu açısından hizmet ifa edildiğinde vergi doğar. Uygulamada genellikle tahsilat yapıldığında makbuz kesildiği için KDV ve Gelir Vergisi tahsilatla eş zamanlı beyan edilir. Fatura kesilirken tahakkuk esası geçerlidir. Serbest meslek makbuzu ve fatura arasındaki en kritik ayrım budur. Faturada, ödemeyi almasanız bile faturayı kestiğiniz ayın KDV'sini devlete ödemek zorundasınızdır. Bu durum nakit akışı açısından faturayı dezavantajlı kılabilecekken, SMM tahsilat şartına bağlı olduğu için daha esnektir.

• Stopaj (Gelir Vergisi Kesintisi):

Serbest Meslek Makbuzu kesildiğinde müşteri vergi mükellefi ise, brüt tutar üzerinden %20 oranında stopaj kesintisi yapar ve bunu sizin adınıza devlete öder. Bu durum, yıl sonunda ödeyeceğiniz gelir vergisinden mahsup edileceği için bir nevi peşin vergi ödemesidir. Serbest meslek makbuzu fatura farklarından bir diğeri, serbest meslek erbabının yıl sonunda toplu vergi çıkmasını engeller. Standart ticari faturalarda ise stopaj yoktur (Tevkifatlı faturalar hariç). Fatura tutarının tamamı tahsil edilir.

• KDV Oranları ve Muhasebe:

Serbest meslek makbuzu muhasebe kaydı yapılırken hem KDV hem de Stopaj hesaba katılır. Net alınan ücret, brüt ücretten stopaj düşülüp KDV eklenmesiyle bulunur. Faturada ise Matrah + KDV = Genel Toplam formülü işler.

• Düzenlenme Zamanı:

Serbest meslek makbuzu tahsilat yapıldığında kesilirken fatura malın teslimi veya hizmetin ifasından itibaren azami 7 gün içinde kesilir.

• Tahsilat Esası vs. Tahakkuk Esası (En Temel Fark):
  Serbest meslek makbuzu ne zaman kesilir sorusunun cevabı tahsilat anıdır. Serbest meslek makbuzu düzenlemek için paranın fiilen tahsil edilmesi gerekir (KDV kanunu açısından hizmet ifasıyla vergi doğsa da uygulamada makbuz tahsilatla kesilir). Faturada ise "tahakkuk" esastır. Ödemeyi almasanız bile, işi yaptığınızda veya malı teslim ettiğinizde faturayı kesmek ve KDV'sini ödemek zorundasınız. Bu durum, tahsilat güçlüğü çekilen dönemlerde serbest meslek erbapları için KDV'nin cepten ödenmemesi adına bir avantaj, fatura kesenler içinse bir dezavantaj olabilir.

• Sermaye ve Emek Ayrımı:
  Serbest meslek makbuzu ve fatura arasındaki hukuki fark, gelirin kaynağına dayanır. Serbest meslek makbuzu "şahsi mesaiye ve ilmi bilgiye" dayanırken, fatura "sermaye ve ticari organizasyona" dayanır. Bir işyerinde yapılan iş aynı gibi görünse de (örneğin danışmanlık), işi yapan bir şahıs işletmesi ise SMM, bir Limited Şirket ise fatura kesilir.

• Net ve Brüt Hesaplama Yöntemi:
  Serbest meslek makbuzu muhasebe kaydı yapılırken hesaplama tersten veya düzden yapılabilir ancak mutlaka stopaj kesintisi (Gelir Vergisi) içerir. Ele geçen net para, brüt tutardan stopajın düşülmesiyle oluşur. Faturada ise (tevkifatlı faturalar hariç) hesaplanan tutarın tamamı tahsil edilir, herhangi bir gelir vergisi kesintisi fatura üzerinde gösterilmez. Fatura kesenler gelir vergilerini yıl sonunda veya geçici vergi dönemlerinde beyan ederler.

• Mesai Kavramı:
  Serbest meslek erbabının işi durdurması veya tatile gitmesi durumunda geliri de durur çünkü iş bizzat kendisine bağlıdır. Fatura kesen ticari işletmelerde ise patron tatile gitse bile ticari organizasyon (çalışanlar, makineler vb.) sayesinde gelir elde edilmeye ve fatura kesilmeye devam edilir. Bu, serbest meslek makbuzu fatura farkları arasında ticari yapıyı tanımlayan önemli bir detaydır.

• İptal ve İtiraz Süreçleri:
  e-Dönüşüm süreçlerinde, e-Serbest Meslek Makbuzu ile e-Fatura'nın iptal/itiraz portalları ve süreleri farklılık gösterebilir. Faturada Türk Ticaret Kanunu'na göre 8 günlük itiraz süresi çok kritik bir öneme sahipken, tahsilat esaslı olan makbuzda süreç daha çok paranın iadesi veya işlemin iptali üzerine kurgulanır.

Serbest meslek makbuzu fatura arasındaki farklar değerlendirildiğinde, bir seçme şansından ziyade yasal zorunluluklar ön plandadır. Ancak şirketleşme yoluna giden (Limited veya Anonim Şirket kuran) serbest meslek erbapları, şahıs şirketi statüsünden çıkıp sermaye şirketi olduklarında, hizmetleri karşılığında serbest meslek makbuzu ve fatura ikileminden çıkarak sadece fatura kesmeye başlarlar. Bu durumda stopaj yükümlülüğü kalkar ancak tahakkuk esaslı vergilendirme başlar.

Bu dönüşüm sürecinde serbest meslek makbuzu fatura farkları iyi analiz edilmelidir. Şirketleşme durumunda stopaj kesintisi yapılmayacağı için tahsil edilen nakit miktarı artar, ancak yıl sonunda veya geçici vergi dönemlerinde ödenecek Kurumlar Vergisi hesaplaması devreye girer.

e-SMM ve e-Fatura Süreçlerinde Profesyonel Destek

Serbest meslek makbuzu ve fatura arasındaki farklar, kağıt üzerindeki basit bir isim değişikliğinden ziyade, vergilendirme usulünün ve muhasebe süreçlerinin tamamını etkileyen kritik bir durumdur. Bu karmaşık yapıyı hatasız yönetmek ise doğru teknoloji ortağıyla mümkündür. Uyumsoft, işletmenizin veya mesleki faaliyetinizin türü ne olursa olsun, geliştirdiği e-Fatura ve e-SMM uygulamalarıyla tüm mevzuat değişikliklerine anında uyum sağlayan, güvenli ve hızlı bir altyapı sunmaktadır. Siz de Uyumsoft e-SMM ve e-Fatura çözümleriyle mali süreçlerinizi dijitalleştirin, operasyonel yüklerinizi ortadan kaldırarak işinizi geleceğe güvenle taşıyın.