ABC Analizi Nedir?

ABC analizi, stok kalemlerini parasal değer veya stratejik öneme göre A, B ve C sınıflarına ayıran ve Pareto 80/20 prensibine dayanan bir stok yönetim tekniğidir. Yöntemin temelinde, stokların küçük bir bölümünün toplam stok değerinin büyük kısmını oluşturduğu kabulü bulunur. Başka bir ifadeyle stoğunuzun yaklaşık %20’si cironuzun veya stok değerinizin %80’ini yaratıyor olabilir. 

ABC analizi sayesinde işletmeler bütün stoklarını aynı sıklıkta ve aynı yöntemle kontrol etmek yerine kaynaklarını daha önemli ürünlere yönlendirebilir. Böylece sayım, sipariş, güvenlik stoğu ve tedarikçi yönetimi süreçleri ürünlerin önem derecesine göre planlanabilir. 

Pareto Kuralı ve ABC Analizinin Mantığı

ABC yönteminin temelini oluşturan Pareto prensibi, İtalyan ekonomist Vilfredo Pareto’nun 1906 yılında İtalya’daki servet dağılımına ilişkin yaptığı gözlemlere dayanır. Pareto, toplumun küçük bir bölümünün toplam servetin büyük kısmına sahip olduğunu gözlemlemiştir. Daha sonra işletme ve kalite yönetimi gibi farklı alanlara uyarlanan Pareto Principle, sonuçların büyük bölümünün nedenlerin küçük bir bölümünden kaynaklanabileceğini ifade eder.

Stok yönetiminde bu yaklaşım, stok kalemlerinin sayısı ile oluşturdukları parasal değer arasında eşit bir dağılım bulunmadığını gösterir. Yüzlerce ürünü bulunan bir işletmede sınırlı sayıdaki ürün, toplam stok yatırımının büyük kısmını oluşturabilir. ABC analizi bu ürünleri belirleyerek işletmenin kontrol gücünü doğru noktalara yönlendirmesini sağlar.

ABC sınıflandırmasında genel olarak kullanılan oranlar şöyledir:

Bu oranlar kesin bir kural değildir. Dağılım; sektör, ürün yapısı, tüketim miktarı, maliyet ve işletmenin stok politikasına göre değişebilir. Örneğin;  parasal değeri düşük olmasına rağmen üretimin devamlılığı açısından kritik olan bir parça, daha yüksek bir sınıfta değerlendirilebilir.

ABC sınıflandırması çoğunlukla yıllık parasal değere göre yapılır. Bununla birlikte ürünün bulunabilirliği, tedarik süresi, üretim açısından taşıdığı önem ve ikame edilebilirliği gibi stratejik ölçütler de değerlendirmeye alınabilir. Stok yönetiminin satın alma, planlama, üretim ve sevkiyat gibi süreçlerle birlikte ele alınması gerektiği, TÜBİTAK Ansiklopedi tedarik zinciri yönetimi içeriğinde de vurgulanmaktadır.

ABC Analizi Nasıl Yapılır?

ABC yöntemi nedir sorusunun uygulamadaki karşılığı, stok kalemlerini oluşturdukları değere göre sıralamak ve her grup için farklı bir kontrol politikası belirlemektir. Analizin yapılabilmesi için ürünlerin yıllık tüketim miktarları ile birim maliyetlerinin bilinmesi gerekir.

1. Ürünlerin yıllık parasal değerini belirleyin

İlk adımda her ürünün bir yıl içinde ne kadar tüketildiği veya satıldığı belirlenir. Ardından bu miktar, ürünün birim maliyetiyle birlikte değerlendirilerek yıllık parasal değer hesaplanır.

Örneğin yılda 120 adet kullanılan ve birim maliyeti 5.000 TL olan motor ünitesi, yıllık 600.000 TL’lik bir değer oluşturur. Yılda 40.000 adet kullanılan ancak birim maliyeti 1 TL olan etiketlerin yıllık değeri ise 40.000 TL’de kalır.

Bu karşılaştırma, tüketim miktarı yüksek olan her ürünün parasal açıdan kritik olmayabileceğini gösterir.

2. Ürünleri yıllık değerlerine göre sıralayın

Yıllık parasal değerleri belirlenen ürünler, en yüksek değerden en düşük değere doğru sıralanır. Böylece toplam stok yatırımının büyük kısmını oluşturan ürünler listenin üst bölümünde toplanır.

Bu sıralama, Excel gibi bir tablo programında “Büyükten Küçüğe Sırala” seçeneği kullanılarak yapılabilir. Herhangi bir özel formül veya teknik işlem gerektirmez.

3. Ürünlerin toplam değerdeki payını hesaplayın

Her ürünün yıllık parasal değeri, bütün ürünlerin toplam yıllık değeriyle karşılaştırılır. Böylece ürünün toplam stok değeri içindeki yüzdesi belirlenir. Daha sonra yüzdeler yukarıdan aşağıya doğru biriktirilerek her ürünün kümülatif payı bulunur.

Aşağıdaki sekiz ürünlük örnekte toplam yıllık parasal değer 1.550.000 TL’dir:

4. A, B ve C sınıflarını oluşturun

Bu örnekte kümülatif değerin yaklaşık ilk %80’ini oluşturan ürünler A sınıfına alınmıştır. %80-95 aralığında kalan ürünler B, %95-100 aralığındaki ürünler ise C sınıfında değerlendirilmiştir.

Sınırı aşan ilk ürünün hangi sınıfa yerleştirileceği işletmenin politikasına göre belirlenebilir. Önemli olan, sınıflandırma ölçütlerinin analizden önce tanımlanması ve bütün ürünlere tutarlı biçimde uygulanmasıdır.

5. Her sınıf için kontrol politikası belirleyin

Analizin amacı yalnızca ürünlerin yanına A, B veya C harfi eklemek değildir. Sınıflandırma tamamlandıktan sonra her grup için uygun sayım sıklığı, sipariş yöntemi, güvenlik stoğu, tedarikçi takibi ve hizmet seviyesi belirlenmelidir.

ABC Sınıflarına Göre Stok Politikası

A sınıfı stoklar

A sınıfındaki ürünler toplam stok yatırımının büyük kısmını oluşturduğu için yakından takip edilmelidir. Bu ürünlerde haftalık veya aylık sayım, güncel talep tahmini, hesaplanmış güvenlik stoğu ve tedarikçilerle yakın koordinasyon gerekir.

Gereğinden fazla A sınıfı ürün bulundurulması işletme sermayesinin depoda tutulmasına, eksiklik yaşanması ise üretimin veya satışın aksamasına neden olabilir. Talebi düzenli ve tedarik süresi güvenilir A ürünlerinde JIT yaklaşımı uygulanabilir. Parti veya son kullanma tarihi takibi gereken ürünlerde ise FIFO yöntemi ile daha sıkı izlenebilirlik kurulabilir.

B sınıfı stoklar

B sınıfındaki ürünler orta düzeyde önem taşır. Bu ürünler için üç ayda bir sayım, standart sipariş prosedürleri ve düzenli performans kontrolü uygulanabilir.

B grubu ürünlerde sipariş verme maliyeti ile elde bulundurma maliyeti arasındaki dengeyi kurmak için EOQ ekonomik sipariş miktarı yönteminden yararlanılabilir. A sınıfına yaklaşan B ürünleri daha sık takip edilerek olası sınıf değişiklikleri belirlenebilir.

C sınıfı stoklar

C sınıfı, sayıca fazla ancak toplam parasal değerdeki payı düşük ürünlerden oluşur. Bu ürünler için yıllık sayım, toplu sipariş ve min-maks stok seviyeleri uygulanabilir.

Kontrol maliyetinin ürün değerini aşmamasına dikkat edilmelidir. Bununla birlikte düşük değerli bir parçanın eksikliği üretimi durdurabiliyorsa ürün yalnızca parasal değeri nedeniyle C sınıfında bırakılmamalıdır.

Sektör Bazlı ABC Analizi Örnekleri

ABC analizinde kullanılan ölçütler sektörün operasyonel yapısına göre uyarlanabilir. Aşağıdaki tablo farklı sektörler için genel ABC analizi örneklerini göstermektedir:

Bu sınıflandırmalar genel örneklerdir. Uyumsoft’un 45 farklı sektörde edindiği süreç deneyimi doğrultusunda, ABC analizinde kullanılacak eşikler ve stok politikaları her işletmenin ürün, talep ve tedarik yapısına göre uyarlanabilir.

ABC Analizini Diğer Yöntemlerle Birleştirme

ABC analizi ürünlerin değerini gösterir ancak talebin ne kadar düzenli olduğunu tek başına açıklamaz. Bu nedenle farklı stok kontrol yöntemleri ile birlikte kullanılabilir.

ABC ve XYZ analizi

XYZ analizi, ürünleri talep değişkenliğine göre sınıflandırır:

• X sınıfı, talebi düzenli ve tahmin edilebilir ürünleri kapsar.

• Y sınıfı, talebi değişken veya mevsimsel ürünlerden oluşur.

• Z sınıfında talebi düzensiz ve tahmin edilmesi güç ürünler bulunur.

ABC ve XYZ yöntemleri birlikte kullanıldığında dokuz hücreli bir karar matrisi ortaya çıkar:

AX sınıfındaki bir ürün hem yüksek değerli hem de düzenli talep gören bir kalemdir. Bu ürünlerde JIT yaklaşımı değerlendirilebilir. Az ürünleri ise yüksek değerli ve düzensiz talep gördüğü için daha dikkatli tahmin ve tedarikçi planlaması gerektirir. 

AX sınıfındaki bir ürün hem yüksek değerli hem de düzenli talep gören bir kalemdir. Bu ürünlerde JIT yaklaşımı değerlendirilebilir. AZ ürünleri ise yüksek değerli ve düzensiz talep gördüğü için daha dikkatli tahmin ve tedarikçi planlaması gerektirir.

ABC, FIFO, JIT ve EOQ birlikteliği

A grubundaki ürünlerde FIFO ile sıkı parti takibi yapılabilir. JIT yaklaşımı, yüksek değerli ürünlerin gereğinden uzun süre depoda beklemesini azaltmaya yardımcı olabilir.

EOQ, talebi daha öngörülebilir B ve C grubu ürünlerde sipariş miktarının planlanmasını destekleyebilir. C sınıfındaki ürünlerde EOQ ile birlikte min-maks seviyeler kullanılabilir. Ürünlerin ABC sınıfları ve stok devir hızı birlikte incelendiğinde yüksek değerli ancak yavaş hareket eden stoklar daha kolay belirlenebilir.

ABC Analizinin Avantajları

ABC yöntemi, işletmenin bütün ürünlere aynı kontrol yoğunluğunu uygulamasını önleyerek kritik stoklara odaklanmasını sağlar. Başlıca avantajları şunlardır:

• Stok tutma maliyetlerinin kontrol edilmesine yardımcı olur.

• Sayım ve denetim kaynaklarının önemli ürünlere yönlendirilmesini sağlar.

• Güvenlik stoğu kararlarının ürünlerin önem derecesine göre verilmesini destekler.

• Kritik tedarikçilerin önceliklendirilmesini kolaylaştırır.

• Yüksek değerli ve yavaş hareket eden ürünlerin belirlenmesini sağlar.

• Çalışanların ve operasyonel kaynakların daha verimli kullanılmasına katkıda bulunur.

• Sipariş politikalarının ürün gruplarına göre farklılaştırılmasını sağlar.

ABC analizi tek başına belirli bir yatırım getirisi veya maliyet azalması vadetmez. Elde edilecek sonuç; kullanılan verilerin doğruluğuna, belirlenen sınıf sınırlarına ve analizden sonra uygulanan stok politikalarına bağlıdır.

ABC Analizinde Sık Yapılan 5 Hata

1. Analizi bir kez yapıp güncellemeden bırakmak

Ürün fiyatları, tüketim miktarları ve talep koşulları zaman içinde değişebilir. Bu nedenle ürünler A, B ve C sınıfları arasında geçiş yapabilir. Analiz belirli dönemlerde güncellenmelidir.

2. Yalnızca ciroya veya parasal değere bakmak

Yüksek ciro her zaman yüksek kârlılık anlamına gelmez. Gerekli durumlarda brüt kâr marjı, satış hacmi ve ürünün stratejik önemi birlikte değerlendirilmelidir.

3. Talep değişkenliğini göz ardı etmek

Aynı parasal değere sahip iki ürün farklı talep düzenlerine sahip olabilir. Bu eksiklik, ABC ve XYZ analizlerinin birlikte kullanılmasıyla giderilebilir.

4. Mevsimsel ürünleri yıllık ortalamayla değerlendirmek

Yıllık ortalamalar belirli dönemlerde yoğun talep gören ürünlerin gerçek stok ihtiyacını gizleyebilir. Mevsimsel ürünler dönem veya sezon bazında değerlendirilmelidir.

5. Bütün sınıflara aynı sayım sıklığını uygulamak

A sınıfını yılda bir, C sınıfını haftalık saymak kaynakların yanlış kullanılmasına yol açar. Sayım takvimi ürünlerin önem derecesine göre hazırlanmalıdır.

ERP’de ABC Analizi Otomasyonu

Ürün sayısı arttıkça ABC analizini manuel olarak güncellemek zaman alabilir ve veri hatalarına açık hâle gelebilir. ERP sistemleri satış, satın alma, tüketim ve maliyet verilerini ortak bir yapıda birleştirerek ABC raporlarının otomatik olarak hazırlanmasını sağlayabilir.

Analiz aylık veya üç aylık dönemlerle yeniden çalıştırılarak sınıf değiştiren ürünler belirlenebilir. A ürünleri için haftalık veya aylık, B ürünleri için üç aylık, C ürünleri için yıllık sayım görevleri oluşturulabilir. Güvenlik stoğu seviyeleri ve sipariş politikaları da ürün sınıfına göre tanımlanabilir.

LioX ERP’nin stok yönetimi ve raporlama özellikleri sayesinde işletmeler ürünlerini belirledikleri kriterlere göre sınıflandırabilir, kritik stokları daha yakından izleyebilir ve güncel verilere dayalı kontrol politikaları oluşturabilir. Böylece ABC analizi sabit bir tablo olmaktan çıkarılarak düzenli çalışan bir stok yönetimi sürecine dönüştürülebilir.

Farklı yöntemlerin stok süreçlerinde nasıl kullanılabileceğini incelemek için stok kontrol yöntemleri rehberine göz atabilirsiniz.

ABC Analizi ile Stok Yönetiminde Doğru Ürünlere Odaklanın 

ABC analizi, bütün stok kalemlerine eşit düzeyde kontrol uygulamak yerine işletme açısından kritik ürünlere odaklanmayı sağlar. Ancak yalnızca ürünlere A, B ve C etiketi verilmesi yeterli değildir. Her sınıf için uygun sayım, sipariş, güvenlik stoğu ve tedarikçi politikaları belirlenmeli; sınıflandırma güncel verilerle düzenli olarak yenilenmelidir.

ABC yönteminin XYZ, FIFO, JIT ve EOQ gibi diğer stok kontrol yöntemleriyle birlikte kullanılması, parasal değerin yanında talep değişkenliği ve sipariş koşullarının da değerlendirilmesini sağlar. LioX ERP ile ABC analizinin otomatikleştirilmesi ise kritik stokların güncel veriler üzerinden izlenmesine ve kontrol politikalarının sistemli biçimde uygulanmasına yardımcı olur.